Protez ve Veneer

Protez ve veneer nedir?

Protez, kaybedilen dişlerin ve çevre dokuların işlevini ve görünümünü yeniden düzenlemeyi amaçlayan tedavilerin ortak adıdır. Tek bir dişin üzerine yapılan kron, boşluğu komşu dişlerden destek alarak kapatan köprü, ağızdan çıkarılabilen bölümlü protezler ve hiç dişi kalmamış çenelerde kullanılan tam protezler bu başlık altında toplanır. Veneer ise dişin yalnızca ön yüzeyine yapıştırılan ince seramik tabakadır; eksik bir dişi tamamlamak için değil, var olan dişin rengini, biçimini ya da uzunluğunu düzenlemek amacıyla düşünülür. Her iki grup da laboratuvarda kişiye özel üretilir ve ağızdaki kapanışa göre uyumlanır.

İki tedavinin aynı sayfada anlatılmasının nedeni ortak bir mantığa dayanmalarıdır: ağızda ölçü alınır, dişin ya da çenenin biçimiyle kapanış ilişkisi kaydedilir, restorasyon ağız dışında üretilir ve sonra ağza uyumlanır. Aradaki fark ihtiyaçtan doğar. Eksik dişin yerine konması ve çiğneme gücünün yeniden kazandırılması söz konusuysa protez; sağlam olan, ancak biçim veya renk yönünden düzenlenmesi istenen dişler söz konusuysa veneer gündeme gelir. Hangi seçeneğin uygun olduğu; diş eti sağlığı, kalan diş dokusu, kapanış ve röntgen bulguları birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Kimlere uygundur?

Protez ve veneer uygulamaları, ağızdaki temel sorunlar çözüldükten sonra gündeme gelen tedavilerdir. Aktif çürük, diş eti iltihabı, tamamlanmamış bir kanal tedavisi ya da röntgende görülen başka bir bulgu varsa önce bunlar ele alınır; sağlıklı olmayan bir zemine yapılan restorasyonun ömrü kısalır. Bu nedenle ilk randevuda ağız içi muayene, gerektiğinde panoramik film ve diş eti ölçümleri yapılır. Sigara kullanımı, diş sıkma-gıcırdatma alışkanlığı, ağız kuruluğuna yol açan ilaçlar ve kontrol altında olmayan sistemik hastalıklar tedavi planını doğrudan etkiler. Uygunluk kararı, tüm bu bulgular bir arada değerlendirildikten sonra hekiminiz tarafından verilir.

• Tek diş eksikliği, çok sayıda diş eksikliği veya tam dişsizlik
• Kanal tedavisi görmüş, dokusu zayıflamış ve kırılma riski taşıyan dişler
• Aşırı madde kaybı nedeniyle dolguyla onarılamayan dişler
• Kalıcı renklenme, küçük şekil düzensizliği veya dişler arası boşluk (veneer değerlendirmesi için)
• İleri aşınma ya da kapanış yüksekliğinin azaldığı durumlar

Sabit mi, hareketli mi?

Sabit protezler ağza yapıştırılır ve hasta tarafından çıkarılmaz. Kron tek dişi bütünüyle kaplar; köprü ise eksik dişin iki yanındaki dayanak dişlerden destek alarak boşluğu kapatır. Hareketli protezler ise temizlik için çıkarılabilir. Ağızda bir miktar diş kalmışsa bölümlü protez uygulanır; bu protezler kroşe adı verilen tutucularla ya da dışarıdan görünmeyen hassas tutucularla yerinde durur. Hiç diş kalmamışsa tam protez yapılır; tutunma, protezin doku yüzeyine oturan kısmının uyumu ve bu uyumun oluşturduğu emme etkisiyle sağlanır. Alt çenede dilin hareketi ve destek alanının darlığı nedeniyle tutunma üst çeneye göre daha zordur; bu durum protezin niteliğiyle değil, çenenin anatomisiyle ilgilidir.

• Sabit: kron, köprü, implant üstü sabit protez
• Hareketli: bölümlü (parsiyel) protez, tam protez
• Tutuculu ara çözümler: hassas tutuculu protezler, implant destekli hareketli protezler
• Geçici: tedavi süresince kullanılan geçici kron ve geçici protezler

Zirkonyum ve malzeme seçenekleri

Zirkonyum (zirkonya), metal içermeyen, yüksek dayanıma sahip beyaz bir seramik malzemedir; hem alt yapı olarak hem de tek parça (monolitik) restorasyon biçiminde kullanılabilir. Metal desteğin diş eti kenarında oluşturabildiği gri yansımanın görülmemesi ve ışığı doğal dişe yakın geçirmesi nedeniyle sıkça tercih edilir. Farklı geçirgenlik dereceleri vardır: arka bölgede çiğneme kuvvetlerine dayanıklı, daha opak tipler; ön bölgede daha geçirgen tipler ya da üzeri porselenle katmanlanmış yapılar kullanılabilir. Cam seramikler ince veneerlerde ve ön grup kronlarında estetik açıdan öne çıkar. Metal destekli porselen ise uzun süredir kullanılan dayanıklı bir seçenektir. Malzeme seçimi bölgeye, kapanış kuvvetlerine, alttaki dişin rengine ve ağızdaki mevcut yere göre yapılır; her durum için tek bir doğru malzeme yoktur.

Veneer: dişim kesilecek mi?

Veneer düşünen kişilerin sıkça merak ettiği konudur ve yanıtı duruma göre değişir. Klasik yaprak porselen uygulamasında dişin yalnızca ön yüzünden çok ince bir tabaka aşındırılır; bu aşındırmanın mine sınırları içinde kalması hedeflenir. Amaç, seramiğe yer açmak ve dişin kalın görünmesini önlemektir. Seçilmiş bazı durumlarda aşındırma çok az tutulabilir ya da hiç yapılmayabilir. Buna karşılık dişte büyük madde kaybı, geniş dolgu veya kanal tedavisi varsa veneer yerine kron düşünülür; kron dişi çepeçevre kapladığı için aşındırma miktarı daha fazladır. Karar; diş dokusunun kalınlığı, kapanış ilişkisi ve diş eti sağlığı değerlendirildikten sonra verilir. Diş sıkma alışkanlığı olan kişilerde ince seramiklerde kırılma riski arttığından gece plağı planlanabilir.

İmplant üstü protezler

İmplant, çene kemiğine yerleştirilen ve üzerine protez taşıyan yapay bir diş köküdür. Tek diş eksikliğinde komşu dişleri aşındırmadan kron yapılmasına imkân verir; çok sayıda diş eksikliğinde köprü ya da tam ark sabit protez taşıyabilir. Hiç dişi olmayan, özellikle alt çenede protezi tutunmayan kişilerde ise implantlar tutucu olarak kullanılabilir. Bu durumda protez yine çıkarılabilir kalır, ancak yerinden oynamasının belirgin biçimde azaltılması amaçlanır. İmplant yerleştirildikten sonra kemikle kaynaşması için genellikle birkaç aylık bir bekleme dönemi vardır; bu süre çeneye, kemik yapısına ve ek bir cerrahi işlem yapılıp yapılmadığına göre değişir. Bekleme döneminde günlük yaşam çoğunlukla geçici bir protezle sürdürülür.

Tedavi nasıl ilerler?

Süreç muayene ve planlamayla başlar; gerekli görülürse önce çürük, diş eti ve kanal tedavileri tamamlanır. Ardından dişler hazırlanır, ölçü alınır ve renk seçimi yapılır. Ölçü klasik ölçü maddesiyle ya da dijital tarayıcıyla alınabilir; yöntemi hekiminiz belirler. Renk seçimi, dişler nemliyken ve mümkünse gün ışığında yapıldığında uyum daha güvenilir biçimde değerlendirilir. Laboratuvar üretimi sırasında geçici restorasyon takılır; bu hem hazırlanmış dişi korur hem de ara dönemde konuşma ve görünümü sürdürür. Provalarda uyum, kapanış ve renk kontrol edilir; gerekirse düzeltme için laboratuvara geri gönderilir. Sabit protezlerde tedavi genellikle iki ila dört seansta tamamlanır; tam protezlerde aşama sayısı daha fazladır.

• Muayene, röntgen ve tedavi planının çıkarılması
• Varsa çürük, diş eti ve kanal tedavilerinin tamamlanması
• Diş hazırlığı, ölçü ve renk seçimi
• Geçici restorasyon ve laboratuvar üretimi
• Prova, uyumlama ve daimî yapıştırma veya teslim
• Kontrol randevuları

Alışma sürecinde neler olur?

Yeni bir protez ağızda başlangıçta yabancı hissedilir. Özellikle hareketli protezlerde ilk günlerde tükürük artışı, dolgunluk hissi, bazı harflerin telaffuzunda değişiklik ve zaman zaman öğürme refleksi görülebilir. Bunlar beklenen ve çoğunlukla geçici bulgulardır; dil ile ağız dokuları yeni yüzeye alıştıkça azalır. Konuşmanın oturmasına sesli okuma yardımcı olur. Çiğnemeye küçük ve yumuşak lokmalarla, mümkünse iki taraftan birden başlamak da süreci kolaylaştırır. Uyumun belirginleşmesi genellikle birkaç haftalık bir dönemi kapsar; bu süre kişiden kişiye ve protez tipine göre değişir.

Protez kenarlarının diş etine bası yapması sonucu vuruk denen küçük yaralar oluşabilir. Bunlar olağandır ve kontrol randevusunda ilgili nokta aşındırılarak giderilir; protezi kendi başınıza törpülemeye ya da bükmeye çalışmak uyumu kalıcı olarak bozabilir. Ağrı, kanama, protezin belirgin biçimde oynaması veya ısırırken tek noktaya baskı hissi varsa randevu beklenmeden klinikle iletişime geçilmelidir. Sabit protezlerde ilk günlerde sıcak-soğuk hassasiyeti görülebilir; genellikle kısa sürede azalır, sürmesi hâlinde yeniden değerlendirilmesi gerekir.

Protez bakımı ve kontroller

Protezin ömrünü belirleyen etkenlerin başında günlük bakım gelir. Hareketli protezler her yemekten sonra çıkarılıp sudan geçirilmeli, günde en az bir kez protez fırçası ve sıvı sabun ya da protez temizleyicisiyle fırçalanmalıdır; aşındırıcı diş macunları yüzeyde çizik bırakarak leke tutmasına yol açabilir. Kaynar su akrilik yapıyı deforme edebilir, çamaşır suyu metal parçalara zarar verebilir. Protez ağızdan çıkarıldığında kuru bırakılmamalı, temiz suda veya hekiminizin önerdiği solüsyonda saklanmalıdır. Diş eti, damak ve dil yüzeyi de yumuşak bir fırçayla temizlenmelidir. Sabit protezlerde ara yüz fırçası, köprü altını temizlemeye uygun diş ipi ve düzenli profesyonel temizlik önerilir.

• Hareketli protezlerin gece çıkarılması genellikle önerilir; dokuların dinlenmesi ve mantar kaynaklı tahriş riskinin azaltılması amaçlanır.
• Çene kemiği zamanla değiştiğinden protez gevşeyebilir; besleme (rebazaj) ya da yenileme gerekebilir.
• Yapıştırıcı krem geçici bir destektir; uyumu bozulmuş bir protezi düzeltmez.
• Diş sıkma-gıcırdatma alışkanlığı olanlarda gece plağı planlanabilir.
• Şikâyet olmasa bile düzenli kontrol randevularına gidilmelidir.